Restauratie: wat voor werkzaamheden vallen daaronder?

Bij SEEMS Lijsten en Boselie van Boekel werkt Marlou Heijnen als restaurator en conservator van schilderijen en lijsten. Zij is een vakvrouw in hart en nieren, met een scherp oog voor detail en respect voor het originele werk.

Wanneer een schilderij bij ons binnenkomt dat toe is aan restauratie gaat zij natuurlijk zorgvuldig te werk. Het werk is immers waardevol omdat het oud is, uniek is en/of emotionele waarde heeft voor de eigenaar.

Marlou, hoe ga je als restaurator te werk?

Restaureren is echt een precies proces. Je kunt niet zomaar beginnen met schoonmaken, verf bijwerken of een nieuwe vernislaag aanbrengen. Alles gebeurt stap voor stap, in een vaste volgorde en na het uitvoeren van zorgvuldige testen. Zo weet ik zeker dat het schilderij veilig wordt behandeld en dat elke handeling het werk juist beschermt, in plaats van dat het meer schade toebrengt.

Het kunstwerk onderzoeken en beoordelen

Ik begin altijd met heel goed kijken. Ik onderzoek het schilderij onder verschillende soorten licht en met een vergrootglas, zo nodig onder een microscoop. Zo weet ik wat er precies aan de hand is. Is de verflaag stabiel? Welk materiaal is oorspronkelijk gebruikt? Is het ooit eerder bijgewerkt? Zitten er beschadigingen in het doek? Hoe oud zijn de verf en de vernis? Pas als ik het schilderij goed begrijp, maak ik een plan van aanpak.

Consolideren

Voordat ik begin met de reiniging, zorg ik dat het schilderij stabiel is. Losliggende verflagen leg ik vast en ik behandel plekken met schimmel of houtworm. Het doel is het schilderij weer stevig en stabiel te maken, zodat het verder niet beschadigt.

Reiniging

Ik verwijder vuil, stof, roet of vergeelde vernis. Dat doe ik heel voorzichtig, met vooraf geteste milde middelen en wattenstokjes. Deze stap maakt vaak al een groot verschil: ineens komen de echte kleuren en contrasten weer tevoorschijn.

Vernisafname

Oude vernislagen die verkleurd zijn door o.a. oxidatie en veroudering verwijder ik. Ook worden oude overschilderingen en retouches, die in de loop der tijd verkleurd zijn, verwijderd. Na de vernisafname komt alle kleur en contrast weer goed naar voren.

Verlijmen, doubleren en strip-linings

Scheuren in het doek herstel ik met lijm. Gaten in het doek kunnen opgevuld worden met nieuwe stukjes doek. Zo nodig wordt een strip-lining aangebracht: stroken doek worden aan de randen van het schilderij verlijmd om deze te verlengen. Zo ontstaat er ruimte voor het opnieuw opspannen.

Wanneer het doek erg verzwakt is, wordt een nieuw doek verlijmd aan de achterzijde van het werk – dit heet doubleren. Zo krijgt het schilderij zijn stevigheid terug. Een schilderij wordt enkel gedoubleerd wanneer dit absoluut nodig is voor de stabiliteit van het werk.

Ook bij een schilderij op paneel kunnen scheuren of breuken in het paneel verlijmd worden zodat het werk weer één geheel vormt.

Retoucheren

Pas daarna ga ik kleine beschadigingen in de verflaag bijwerken. Ik gebruik pigmenten opgelost in reversibele hars, zodat mijn werk later weer kan worden verwijderd als dat nodig is. Zo blijft het schilderij eerlijk en toekomstbestendig.

Vernissen

Als laatste breng ik een nieuwe laag vernis aan. Die beschermt het schilderij tegen licht, stof en vuil, en laat de kleuren dieper en warmer lijken. Dan pas is het werk echt afgerond.

Kortom: restaureren is meer dan iets mooi schoon maken en bijwerken. Er is meer nodig om een schilderij te behouden, zodat het niet verder achteruitgaat en het zijn uitstraling blijft houden.

Hier lees je een voorbeeld van hoe we bij Boselie van Boekel een 19e-eeuwse schilderijlijst restaureerden.